1939 yılında İran’ın Meşhed kentinde dünyaya geldi. Azerbaycan Türklerinden olan Ayetullah Seyyid Cevat Hüseyni’nin oğlu, Seyyid Haşim Necefabadi’nin ise torunudur. Dört yaşında Kur’an-ı Kerim eğitimine başlamıştır. Lise döneminde Cami-el-Mukaddemat, Sarf ve Nahv’havza’da eğitim almıştır. Babası kendisine edebiyat, usulü fıkıh, satıh-ı fıkıh ve mukaddemat dersleri vermiştir. İslam ve İslamcılık, Hamaney’in yaşamının temel ilkeleri olmuştur. 13 yaşındayken, Şah karşıtı köktendinci din adamı Navvab Safevi’nin konuşmasından etkilenerek radikalleşme yoluna girmiş ve Safevi’nin Şah hükümetine karşı silahlı mücadeleyi meşrulaştıran Fedayan-ı İslam hareketinin ideolojisini desteklemeye başlamıştır. İlerleyen yıllarda modern İslamcılığın önemli isimlerinden Seyyid Kutub’un iki kitabını Farsçaya tercüme etmiştir. Hamaney, 1962’de Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin öğrencisi olmuş ve onun Şah’a karşı yürüttüğü protestolara katılmıştır. 1963 yılında Humeyni’nin İslami Hareket adlı örgütüne dahil olmuştur. 1970’li yılların ikinci yarısında Şah Muhammed Rıza Pehlevi, Ali Hamaney’i İran’dan sürmek istemişse de İslami Hareketin büyümesi üzerine bu karar uygulanamamıştır.
1978-1979 İran İslam Devrimi’nin gerçekleşmesinin ardından Ayetullah Humeyni İran’a dönmüş ve Ali Hamaney’i Yüksek Devrim Şurası üyesi olarak atamıştır. Bu sebeple ikamet ettiği Meşhed’den başkent Tahran’a geçen Hamaney, 1979 yılında Savunma Bakanı Yardımcısı ve Yüksek Savunma Şurası üyesi olmuştur. İran-Irak Savaşı döneminde aktif görev almış, 1981 yılında Ebuzer Camii’nde uğradığı bombalı suikast girişimi sonucunda sağ kolundan ağır yaralanmıştır. Aynı yıl, selefi Muhammed Ali Recai’nin bir bombalı saldırıda hayatını kaybetmesinin ardından yapılan seçimleri kazanarak İran’ın 3. Cumhurbaşkanı olmuştur.
Soy itibarıyla Hz. Hüseyin’e dayandığı için “Seyyid” unvanıyla anılan, Irak ve Necef’te toplam 8 yıllık bir eğitim geçmişi bulunan Hamaney, Ayetullah Burucerdi ve Ayetullah Şahrudi gibi isimlerin ilim meclislerine katılmıştır. Cumhurbaşkanlığı döneminde, dış güçlerin iç politikadaki etkisini önlemek amacıyla liderin altında güçlü bir merkezi hükümetten yana tavır almıştır. 1989 yılında yapılan anayasa referandumu ile başbakanlık makamı ortadan kaldırılmış, cumhurbaşkanlığının yetkileri artırılmış ve Dini Lider’e siyasi meseleleri denetleme ve müdahale etme konusunda çok daha geniş yetkiler verilmiştir.
4 Haziran 1989 yılında Hamaney İran’ın yeni Dini Lideri (Rehber) seçilmiştir. Hamaney’in düşünce dünyası Batı’nın baskısından kurtuluş ve devlet planlamasının bir toplum mühendisliği aracı olarak benimsenmesi temalarına odaklanmıştır. Humeyni İslam Devrimi’ni yalnızca Şah’a karşı bir mücadele olarak değil, aynı zamanda Batı egemenliğine karşı bir mücadele olarak çerçevelemiştir. Hamaney İran’ın nükleer arayışını İran’ın Batı hegemonyasından bağımsızlığının bir ifadesi olarak görmüştür. Dini lider, ABD’yi “İslam ülkelerinin zayıflığından yararlanan bir “zorba” olarak tanımlamaktadır. Ekim 2014’te Hamaney, ABD ve İngiltere’yi, IŞİD’i İran’la savaştırmak ve bölgede “güvensizlik yaratmak” için bir araç olarak yarattığını iddia etmiştir. Sonuç olarak, Hamaney, “İslam”ın ABD’ye, “Büyük Şeytan”a karşı doğru bir mücadelede verdiğine inanmaktadır. (Vural Jane, 2019).
28 Şubat 2026 tarihinde, ABD ve İsrail’in Tahran’daki liderlik yerleşkesine düzenlediği ortak hava saldırıları sonucunda suikasta uğrayan Ali Hamaney, 86 yaşında hayatını kaybetmiştir. Aynı saldırıda Hamaney’in bazı aile üyeleri ile üst düzey yetkililer de yaşamını yitirmiştir. Hamaney’in ölümünün ardından İran hükümeti ülke genelinde 40 günlük ulusal yas ilan etmiştir.
KAYNAKÇA
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2023, 13 Mart). Ali Khamenei. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Ali-Khamenei
Vural Jane, H. (2019). Velayeti Fakih ve İran dış politikası: Ali Hamaney`in konumu (Doktora Tezi).Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
