Yahudi Mezhepleri Nelerdir?

Yahudilik, İslam ve Hristiyanlık ile birlikte İbrahimî dinler ailesinin en eski halkasını oluşturan semavi bir dindir. Kur’an-ı Kerim’de “Ehl-i Kitap” olarak anılan Yahudiler, tarih boyunca pek çok mezhebi bünyesinde barındırmış ve bu yahudi mezhepleri günümüze kadar farklı biçimlerde varlığını sürdürmüştür. İslam’ın peygamberleri arasında yer alan Hz. Musa’ya (a.s.) indirilen Tevrat, Yahudiliğin temel kaynağını oluşturmakta olup farklı yahudi mezhepleri bu kutsal metni yorumlama biçimlerine göre birbirinden ayrılmaktadır.

Müslümanlar açısından Yahudiliği ve yahudi mezheplerini anlamak büyük önem taşımaktadır. Zira Kur’an-ı Kerim’de İsrailoğulları’ndan sıkça bahsedilmekte, onların tarihî serüvenleri anlatılmakta ve ayrıldıkları fırkalara dikkat çekilmektedir. Günümüzde dünya genelinde yaklaşık 15 milyon Yahudi bulunmakta olup bunların büyük çoğunluğu İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşamaktadır.

Yahudi Mezheplerinin Tarihsel Kökenleri

Yahudi mezhepleri, tarihî süreç içerisinde üç ana dönemde ele alınabilir: Antik Dönem (İkinci Tapınak Dönemi), Orta Çağ Dönemi ve Modern Dönem. Her dönemde ortaya çıkan yahudi mezhepleri, içinde bulundukları siyasi, sosyal ve kültürel şartların etkisiyle şekillenmiştir.

İslam kaynaklarında da yahudi mezheplerine dair önemli bilgiler mevcuttur. Şehristani’nin “el-Milel ve’n-Nihal” adlı eseri, İbn Hazm’ın “el-Fasl fi’l-Milel” adlı kitabı ve diğer İslam mezhepler tarihi kaynakları, Yahudiliğin tarihî akışı ve mezheplerinin oluşumu hakkında değerli bilgiler sunmaktadır.

Antik Dönem Yahudi Mezhepleri

İkinci Tapınak Dönemi olarak da bilinen bu süreçte ortaya çıkan yahudi mezhepleri, Yahudiliğin temel yapısının şekillenmesinde belirleyici rol oynamıştır. Bu dönemde Ferisiler, Sadukiler, Esseniler ve Zelotlar gibi farklı gruplar ortaya çıkmıştır.

Ferisiler (Perushim)

Ferisiler kimdir? Ferisiler, yahudi mezhepleri arasında Yahudiliğe en çok yön veren ve modern Yahudiliğin temellerini atan gruptur. “Ferisi” kelimesi İbranice’de “ayrılanlar” anlamına gelmekte olup, Tevrat’ın yanı sıra sözlü geleneğe de büyük önem vermişlerdir.

Tarihsel bağlamı nereden gelir? Ferisiler, MÖ 2. yüzyılda Makabi isyanı döneminde ortaya çıkmış ve MS 70 yılındaki Kudüs’ün yıkılışına kadar aktif olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir. Hahamların içtihat ve tefsirlerine dayanan Rabbani Yahudilik, Ferisiliğin doğrudan devamı niteliğindedir.

Temel inanç ve uygulamaları: Ferisiler, hem Yazılı Tevrat’a hem de Sözlü Tora’ya (sonradan Talmud olarak yazıya dökülen gelenek) inanmışlardır. Ahiret inancı, meleklere iman ve ölümden sonra dirilme gibi konularda güçlü bir inanca sahiptiler. Bu yönleriyle İslam’ın temel inanç esaslarına daha yakın bir konumda bulunmaktaydılar.

Sadukiler (Tsedukim)

Sadukiler kimdir? Sadukiler, yahudi mezhepleri içinde aristokrat sınıfı temsil eden ve yalnızca Yazılı Tevrat’ı kabul eden bir mezheptir. İsimlerini, Hz. Süleyman döneminin başkoheni Sadok’tan aldıkları kabul edilmektedir.

Nerede yaşarlardı ve ne zaman sona erdiler? Sadukiler ağırlıklı olarak Kudüs’te, özellikle Tapınak çevresinde nüfuz sahibiydiler. MS 70 yılında Roma İmparatorluğu’nun Kudüs’ü ve Tapınağı yıkmasıyla birlikte Saduki mezhebi tamamen ortadan kalkmıştır.

Temel özellikleri: Sözlü Tora’yı ve hahamların yorumlarını kabul etmeyen Sadukiler, yalnızca Tevrat’ın yazılı metnini otorite olarak benimsemişlerdir. Ahiret inancını, ölümden sonra dirilmeyi ve meleklerin varlığını reddetmişlerdir. Bu yönleriyle Ferisilerden keskin bir şekilde ayrılmaktaydılar.

Esseniler

Esseniler kimdir? Esseniler, yahudi mezhepleri arasında mistik ve asketik (dünyadan el etek çekmeye dayalı) bir yaşam tarzını benimseyen gruptur. MÖ 2. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasında varlık göstermişlerdir.

Nerede yaşarlardı? Esseniler, Kudüs merkezli resmî din anlayışına karşı çıkarak Kudüs dışındaki kırsal bölgelere çekilmişlerdir. 1947’de bulunan Ölü Deniz Yazmaları’nın (Kumran Yazıtları) Esseni topluluğuna ait olduğu kabul edilmektedir.

Yaşam tarzları: Esseniler toplumsal yaşama büyük önem veren, son derece organize edilmiş bir hayat tarzına sahiptiler. Cemaat üyeleri birbirlerine dinî bir yemin ile bağlanmış, beyaz kıyafetler giymiş, bekârlığı esas almış ve geçimlerini kendi el emekleriyle sağlamışlardır.

Orta Çağ Dönemi Yahudi Mezhepleri

MS 6. yüzyıldan itibaren Rabbani Yahudilik baskın mezhep haline gelmiştir. İslam’ın doğuşunun ardından, özellikle 8. ve 9. yüzyıllarda Müslüman coğrafyada yaşayan Yahudiler arasında İslam düşüncesinin etkisiyle yeni yahudi mezhepleri ortaya çıkmıştır.

Rabbani Yahudilik

Rabbani Yahudilik nedir? Ferisiliğin devamı olan Rabbani Yahudilik, yahudi mezhepleri arasında ana akımı temsil etmektedir. Bu mezhep, Tevrat’ı sadece ibadetlerde kabul etmiş, Talmud’a ağırlıklı önem vermiş ve onunla amel etmiştir.

Temel özellikleri: Rabbani Yahudiliğe göre, hem Yazılı Tevrat hem de Sözlü Tevrat (Talmud) Tanrı tarafından Hz. Musa’ya vahyedilmiştir ve her ikisi de bağlayıcıdır. Hahamların içtihatları ve yorumları, dini hayatın merkezinde yer almaktadır. Günümüzdeki Ortodoks, Muhafazakâr ve Reform Yahudiliği gibi modern akımların tamamı, Rabbani Yahudilik geleneğinden doğmuştur.

Karai Yahudileri

Karai Yahudiliği nedir? Karailer (İbranice: Kara’im – “okuyanlar”), yahudi mezhepleri arasında Rabbani geleneğe muhalefet eden ve yalnızca Tevrat’ı (Tanah) dini otorite olarak kabul eden bir mezheptir. Sözlü Tora’yı ve Talmud’u reddederler.

Tarihsel bağlamı: Karailik, 8. yüzyılda Irak’ta (Babil) Anan ben David liderliğinde ortaya çıkmıştır. İslam kaynaklarına göre Anan ben David, Abbasi Halifesi döneminde hapiste İmam-ı Azam Ebu Hanife ile görüşmüştür. İslam düşünce ekollerinden, özellikle Mutezile’den etkilendiği kabul edilmektedir.

Nerede yaşarlar ve günümüzde nüfusları ne kadardır? Kudüs’ün Haçlılar tarafından işgali sırasında Karai mensupları Mısır, Anadolu ve Kırım bölgelerine göç etmişlerdir. Günümüzde yaklaşık 40.000-50.000 Karai bulunduğu tahmin edilmekte olup büyük çoğunluğu İsrail’de (yaklaşık 25.000-40.000), geri kalanı Türkiye (İstanbul’da yaklaşık 100 kişi), Litvanya, Polonya, Ukrayna ve Rusya’da yaşamaktadır.

Türkiye ile ilişkisi: İstanbul’daki “Karaköy” semtinin adının “Karay köy”den geldiği ifade edilmektedir. Hasköy’de Bizans döneminden kalma ve hâlâ faaliyette olan bir Karai sinagogu bulunmaktadır. Kırım Karayları, Türk kökenli olup Kıpçak Türkçesi konuşmaktadırlar.

Modern Dönem Yahudi Mezhepleri

18. ve 19. yüzyıllarda Avrupa’da yaşanan Aydınlanma hareketi (Haskala) ve Yahudilerin siyasal özgürleşme süreci, modern yahudi mezheplerinin doğmasına zemin hazırlamıştır. 1789 Fransız İhtilali’nin ardından Yahudiler, yaşadıkları ülkelerde eşit vatandaşlık haklarına kavuşmaya başlamışlardır. Bu süreç, gelenek ile modernite arasındaki gerilimi artırmış ve farklı dinî yorumların ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Ortodoks Yahudilik

Ortodoks Yahudilik nedir? Ortodoks Yahudilik, yahudi mezhepleri arasında geleneksel Yahudi anlayışının en katı şekilde korunduğu mezheptir. Hem Yazılı hem de Sözlü Tora’nın Tanrı tarafından Hz. Musa’ya vahyedildiğini ve ihtiva ettiği yasaların bağlayıcı ve değişmez olduğunu savunur.

Nüfusu ve yaşadıkları yerler: Ortodoks Yahudiler, İsrail’in resmi mezhebini temsil etmektedir. Dünya genelinde Ortodoks Yahudilerin sayısı, toplam Yahudi nüfusunun yaklaşık üçte birini oluşturmaktadır. Özellikle İsrail, Amerika Birleşik Devletleri (New York, New Jersey) ve Avrupa’da yoğun olarak bulunmaktadırlar.

Temel uygulamaları: Hz. Musa Kanunları’na sıkı bir şekilde bağlı olan Ortodoks Yahudiler, Şabat (Cumartesi) günü hiçbir iş yapmaz, koşer (helal) yemek kurallarına titizlikle uyar ve Yahudi olmayanlarla evliliği kabul etmezler. Yahudi bir anneden doğmayan çocuğu Yahudi saymazlar.

Haredi Yahudilik (Ultra-Ortodoks)

Haredi Yahudiler kimdir? “Haredi” kelimesi İbranice’de “dindar, korkan” anlamına gelmektedir. Haredi Yahudileri, yahudi mezhepleri içinde modernizmi tamamen reddeden ve geleneklere en katı şekilde bağlı kalan gruptur. Kendilerini Yahudi dini hukukunun (Halaha) en hakiki koruyucuları olarak görürler.

Nüfusları ve yaşadıkları yerler: 2020 yılı itibarıyla dünya genelinde yaklaşık 2,1 milyon Haredi bulunmakta olup bu sayı dünya Yahudi nüfusunun yaklaşık %14’ünü temsil etmektedir. İsrail nüfusunun yaklaşık %12-13’ünü oluşturan Harediler, ülkede en hızlı büyüyen demografik gruptur. Çoğunluğu Batı Kudüs’teki Mea Şearim Mahallesi’nde, Tel Aviv yakınlarındaki Bnei Brak kentinde ve ABD’de Brooklyn’de yaşamaktadır.

Yaşam tarzları ve özellikleri: Haredi Yahudileri kendine özgü kıyafetleriyle (siyah şapka, takım elbise, uzun zülüfler) tanınırlar. Laik eğitim sistemini ve modern teknolojiyi büyük ölçüde reddederler. Erkekler Yeşiva (din okulu) eğitimine büyük zaman ayırır. Çok sayıda çocuk sahibi olmaları nedeniyle nüfusları hızla artmaktadır. İsrail’de zorunlu askerlik hizmetinden muaf tutulma talepleri önemli bir tartışma konusudur.

Alt grupları: Haredi Yahudiliği kendi içinde Hasidik Yahudiler (Lubavitch/Chabad, Satmar, Breslov gibi gruplar), Litvanya (Litvish/Yeshivish) Yahudileri ve Sefarad Haredileri gibi alt gruplara ayrılmaktadır. Hasidik Yahudiler, 18. yüzyılda İsrael ben Eliezer (Baal Şem Tov) tarafından başlatılan ve mistik öğretilere dayanan bir harekettir.

Modern Ortodoks Yahudilik

Modern Ortodoks Yahudiler, geleneksel Yahudi hukukuna bağlı kalmakla birlikte modern dünya ile daha fazla etkileşim içindedir. Laik eğitime, profesyonel kariyerlere ve genel toplumla entegrasyona açıktırlar. Haredi Yahudilerden bu yönüyle ayrılırlar.

Muhafazakâr Yahudililer (Conservative/Masorti)

Muhafazakâr Yahudilik nedir? Muhafazakâr Yahudilik, yahudi mezhepleri arasında Ortodoks Yahudilik ile Reform Yahudiliği arasında orta bir yol izleyen mezheptir. İsrail’de “Masorti” (geleneksel) adıyla bilinir.

Tarihsel bağlamı: 19. yüzyılda Almanya’da Zacharias Frankel tarafından “Pozitif-Tarihsel Yahudilik” adıyla temelleri atılan bu akım, Amerika’da Solomon Schechter’in çabalarıyla kurumsal bir yapıya kavuşmuştur. 1886’da ABD’de kurulan Jewish Theological Seminary (JTS), hareketin ana merkezi olmuştur.

Nüfusu ve yaşadıkları yerler: Muhafazakâr Yahudilik özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nde güçlü bir varlık göstermiştir. İkinci Dünya Savaşı döneminde 1,5 milyon civarında olan nüfusları bugün yaklaşık 1 milyon civarına düşmüştür. Son yıllarda hem Ortodoks hem de Reform Yahudiliğine üye kaybetmektedirler.

Temel özellikleri: Muhafazakâr Yahudiler, Halaha’nın (Yahudi şeriatı) bağlayıcılığını kabul etmekle birlikte, onun modern çağın gereklerine göre yeniden yorumlanabileceğini savunur. Kadınların da haham olabileceğini kabul ederek Ortodokslardan ayrılırlar. Şabat günü televizyon, telefon gibi elektrikli cihazların kullanımına izin verirler. Kadın-erkek aynı mekânda ibadet edebilir. Siyonizm’i desteklerler.

Reform Yahudileri (Liberal/Progresif)

Reform Yahudiliği nedir? Reform Yahudiliği, yahudi mezhepleri arasında en liberal olanıdır. 18. yüzyılda Yahudi Aydınlanma hareketinin (Haskala) etkisiyle Almanya’da ortaya çıkmıştır. Yahudiliğin Batılılaştırılmasını ve modernize edilmesini savunur.

Tarihsel bağlamı: 1885 yılında ABD’de hazırlanan “Pittsburgh Platformu”, Reform Yahudiliğinin temel ilkelerini belirlemiştir. Bu platformda Hz. Musa kanunlarının ahlaki kuralları dışında bağlayıcı olmadığı, koşer kurallarının geçersiz olduğu ve Yahudilerin artık bir “millet” değil “dini cemaat” olduğu ilan edilmiştir.

Temel özellikleri: Reform Yahudiliği, yalnızca Tevrat’ın ahlaki kurallarını bağlayıcı kabul eder. Koşer (helal yemek) kuralları, kıyafet düzenlemeleri ve pek çok geleneksel uygulama terk edilmiştir. Kadınlar tam eşit konumdadır ve kadın hahamlar yaygındır. İbranice yerine yerel dillerde ibadet edilebilir. Mesih inancı, Tapınağın yeniden inşası ve Filistin’e dönüş gibi geleneksel temalar reddedilmiştir (sonraki dönemlerde bu tutum yumuşamıştır).

Nüfusu: Reform Yahudiliği özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nde en yaygın Yahudi mezhebidir. ABD’deki Yahudilerin önemli bir kısmı kendini Reform Yahudisi olarak tanımlamaktadır.

Hümanist Yahudiler

Hümanist Yahudilik nedir? 1963 yılında Haham Sherwin Wine tarafından kurulan Hümanist Yahudilik, yahudi mezhepleri arasında seküler veya nonteist (Tanrı inancını merkeze almayan) bir harekettir. Tanrı’ya odaklanmadan Yahudi tarihini, kültürünü ve kimliğini kutlamayı esas alır.

Nerede yaygındır? Kuzey Amerika ve İsrail’de merkezlenen Hümanist Yahudiliğin Avrupa ve Latin Amerika’da da bağlı hareketleri bulunmaktadır.

Samiriler

Samiriler kimdir? Samiriler, yahudi mezhepleri içinde en eski ve en ayrıksı gruplardan biridir. “Samiri” kelimesi, “koruyucu” anlamına gelen “Şameri” kelimesinden türemiştir. Kur’an-ı Kerim’de de Samiri’den bahsedilmektedir (Taha Suresi, 85-97. ayetler).

Tarihsel bağlamı: MÖ 880 yılında İsrailoğulları’nın on kabilesi başkenti Samarya (Şekem/Nablus) olmak üzere kuzeyde İsrail krallığını kurmuştur. MÖ 721’de bu krallık Asurluların eline geçmiştir. Sürgün sonrası Kudüs bölgesine dönen Yahudiler tarafından Yahudi olarak kabul edilmemiş olan Samiriler, günümüze kadar ayrı bir topluluk olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.

Nerede yaşarlar ve nüfusları ne kadardır? Günümüzde Samirilerin sayısı son derece azdır; yaklaşık 800-850 kişi civarındadır. Yarısı Batı Şeria’daki Nablus yakınlarında Gerizim Dağı eteklerinde (Holon köyü), diğer yarısı ise İsrail’deki Holon şehrinde yaşamaktadır.

Temel inançları: Samiriler yalnızca kendi Tevrat nüshalarını (Samiri Pentateukh/Tevratı) kutsal kabul ederler. Hz. Musa’dan sonra peygamberliğin sona erdiğine inanırlar ve sadece Hz. Musa, Hz. Harun ve Yeşu’yu (Yuşa) peygamber kabul ederler. Kudüs yerine Gerizim Dağı’nı kutsal mekân olarak görürler. Yahudilerin kullandığı Masoretik Tevrat metni ile Samiri Tevratı arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır.

Yahudilikte Etnik-Kültürel Ayrımlar

Yahudi mezheplerinin yanı sıra, Yahudiler arasında coğrafi köken ve kültürel geleneklere dayalı önemli ayrımlar da mevcuttur. Bu ayrımlar mezhepsel olmaktan çok etnik ve kültürel niteliktedir:

Aşkenaz Yahudileri

Orta ve Doğu Avrupa kökenli, özellikle Almanya ve Polonya’daki Yahudilere verilen isimdir. Yidiş dilini konuşmuşlardır. Günümüzde dünya Yahudi nüfusunun büyük çoğunluğunu oluşturmaktadırlar. Amerika’daki ve İsrail’deki modern yahudi mezhepleri (Ortodoks, Muhafazakâr, Reform) büyük ölçüde Aşkenaz geleneğinden doğmuştur.

Sefarad Yahudileri

İspanya ve Portekiz kökenli Yahudilerdir. 1492’de İspanya’dan sürgün edildikten sonra Osmanlı Devleti, Kuzey Afrika, Doğu Akdeniz ve Kuzey Avrupa’ya yerleşmişlerdir. Ladino (Yahudi İspanyolcası) dilini konuşmuşlardır. Osmanlı Devleti, 16. yüzyılda Sefarad göçmenlerine kapılarını açmış ve bu dönemde Osmanlı Yahudi cemaati dünya Yahudiliğinin lideri konumuna yükselmiştir.

Yahudi Mezheplerinin Karşılaştırması

Aşağıdaki tablo, günümüzdeki başlıca yahudi mezheplerinin temel özelliklerini karşılaştırmalı olarak sunmaktadır:

Müslüman Bakış Açısından Değerlendirme

Kur’an-ı Kerim, İsrailoğulları’nın tarihine ve ihtilaflarına pek çok yerde değinmektedir. Yahudi mezheplerinin oluşumu, Kur’an’ın işaret ettiği “ihtilafa düşme” ve “fırkalara ayrılma” olgusunun tarihî bir yansımasıdır.

İslam perspektifinden bakıldığında, Yahudiliğin temel sorunu Tevrat’ın orijinal halinin korunamaması (tahrif meselesi) ve Hz. Musa’nın (a.s.) getirdiği mesajın zaman içinde değiştirilmesidir. Yahudi mezhepleri arasındaki “Yazılı Tora” ve “Sözlü Tora” tartışması, İslam kaynaklarında da ele alınan bu sorunun bir yansımasıdır.

Öte yandan, yahudi mezhepleri içinde bazı grupların İslam’a daha yakın inançları benimsediği görülmektedir. Örneğin, Ferisilerin ahiret inancı, meleklere iman ve ölümden sonra dirilme gibi konulardaki tutumları İslam’ın temel inanç esaslarıyla örtüşmektedir. Yudgani Yahudiliği gibi bazı tarihî mezheplerin Hz. İsa (a.s.) ve Hz. Muhammed’i (s.a.v.) peygamber olarak kabul etmesi de dikkat çekici bir husustur.

Ve Sonuç…

Yahudi mezhepleri, binlerce yıllık bir tarihî sürecin ürünüdür. Antik dönemdeki Ferisiler, Sadukiler ve Essenilerden Orta Çağ’daki Rabbani ve Karai Yahudiliğine, oradan da modern dönemdeki Ortodoks, Muhafazakâr, Reform ve Hümanist Yahudiliğe uzanan bu çeşitlilik, Yahudiliğin dinamik ve çok yönlü yapısını yansıtmaktadır.

Günümüzde yahudi mezhepleri arasındaki en temel ayrım, Yahudi hukukunun (Halaha) bağlayıcılığı, kutsal metinlerin yorumu ve modern dünya ile ilişki konularındadır. Bu mezhepsel çeşitlilik, yaklaşık 15 milyon kişilik dünya Yahudi nüfusunun farklı dinî ve kültürel ihtiyaçlarına cevap vermektedir.

Müslümanlar açısından yahudi mezheplerini anlamak, hem dinler arası diyalog hem de Kur’an-ı Kerim’in Ehl-i Kitap hakkındaki ayetlerini daha iyi kavramak için önemlidir. Bu anlayış, “öteki”ni tanıma ve hoşgörü kültürünün gelişmesine de katkı sağlayacaktır.

Kaynaklar

1. Yahudilik – Vikipedi, Özgür Ansiklopedi (tr.wikipedia.org/wiki/Yahudilik)

2. Yahudiler – Vikipedi, Özgür Ansiklopedi (tr.wikipedia.org/wiki/Yahudiler)

3. Haredi Yahudilik – Vikipedi, Özgür Ansiklopedi (tr.wikipedia.org/wiki/Haredi_Yahudilik)

4. Karaim Yahudiliği – Vikipedi, Özgür Ansiklopedi (tr.wikipedia.org/wiki/Karaim_Yahudiliği)

5. Karaylar – Vikipedi, Özgür Ansiklopedi (tr.wikipedia.org/wiki/Karaylar)

6. Yahudi asıllı Amerikalılar – Vikipedi, Özgür Ansiklopedi (tr.wikipedia.org/wiki/Yahudi_asıllı_Amerikalılar)

7. TDV İslam Ansiklopedisi – Yahudilik Maddesi (islamansiklopedisi.org.tr/yahudilik)

8. TDV İslam Ansiklopedisi – Karailik Maddesi (islamansiklopedisi.org.tr/karailik)9. TDV İslam Ansiklopedisi – Samiriler Maddesi (islamansiklopedisi.org.tr/samiriler)