Bugün teknoloji şirketlerinin piyasa değerleri rekorlar kırıyor, şirketlerin üretmiş olduğu dijital platformlar gündelik hayatımızın her alanına nüfuz ediyor. Böyle bir ortamda, sosyal bilimler literatüründe tekno-feodalizm kavramına daha sık rastlanmaya başlandı. Ancak kavramın ne ifade ettiği konusunda tam olarak bir uzlaşı bulunmuyor. Kimileri yaşanan dönüşümü kapitalizmin yeni bir evresi olarak görürken, kimileri bambaşka bir toplumsal düzene geçildiğini savunuyor.
Tekno-feodalizm nedir?
Feodal düzende toprak sahipleri ekonomik ve siyasi gücü belirliyordu. Tekno-feodalizm, bugün teknolojik altyapıyı, veriyi ve dijital ağları kontrol eden aktörlerin toplum üzerinde feodal derebeylerininkine benzer bir etkiye sahip olduğunu öne süren eleştirel bir kavramdır. Teknoloji ve veri üzerinde kurulan hakimiyet yeni bir güç ilişkisi üretmektedir.
Bu kavramın yorumlanmasında üç farklı görüş karşımıza çıkmaktadır.
1. Tekno-feodalizm, kapitalizmin yeni aşamasıdır.
Birinci yaklaşıma göre, bugün yaşanan dönüşüm kapitalizmin sona erdiği anlamına gelmez. Büyük teknoloji şirketleri de sonuçta özel mülkiyete dayanan, kâr amacı güden ve piyasa içinde faaliyet gösteren kapitalist aktörlerdir.
Bu görüşe göre teknoloji, sermayenin yeni birikim alanıdır. Veri, algoritmalar ve dijital platformlar; fabrikaların ve finansal araçların yerini alan yeni üretim ve kâr mekanizmalarıdır. Dolayısıyla “tekno-feodalizm” kavramı gereksizdir; çünkü mevcut düzen hâlâ kapitalizm çerçevesinde açıklanabilir.
2. Yeni bir feodal düzene geçildiğini savunanlar
Bu yaklaşımın önde gelen isimlerinden biri olan Yanis Varoufakis, kapitalizmin yerini giderek “tekno-feodal” bir düzene bıraktığını ileri sürmektedir.
Bu görüşe göre büyük teknoloji şirketleri yalnızca mal ve hizmet satan işletmeler değildir; aynı zamanda insanların çalıştığı, iletişim kurduğu, alışveriş yaptığı ve içerik ürettiği dijital alanların sahipleridir. Bu platformlara erişmek isteyen kullanıcılar ve işletmeler, platformların belirlediği kurallara uymak zorunda kalmaktadır.
Dolayısıyla burada mesele sadece kâr elde etmek değil, dijital egemenlik kurarak başkalarının ekonomik faaliyetlerinden “rant” toplamaktır. Bu nedenle bazı düşünürler, teknoloji devlerini modern çağın “dijital derebeyleri” olarak tanımlamaktadır.
3. Kavrama eleştirel yaklaşanlar
Üçüncü yaklaşım ise tekno-feodalizm kavramının açıklayıcı gücünü sorgular. Bu görüşü savunanlara göre bu sorunlar (tekelleşme, gelir eşitsizliği ve büyük şirketlerin artan gücü gibi) kapitalizmin zaten uzun süredir ürettiği sorunlardır.
Bu nedenle yeni bir kavram üretmek yerine, dijitalleşmiş ve daha yoğunlaşmış bir kapitalizmden söz etmek daha doğru olacaktır. Onlara göre “feodalizm” benzetmesi dikkat çekici olsa da, yaşanan dönüşümün niteliğini tam olarak yansıtmamaktadır.
Asıl tartışma ne?
Tekno-feodalizm tartışmasının merkezinde şu soru yer alır:
Teknoloji, sermayenin yeni bir aracı mıdır? Yoksa, kapitalizmden farklı yeni bir egemenlik biçimi midir?
Bir taraf için teknoloji, kapitalizmin son aşamasını temsil ederken; diğer taraf için yeni bir toplumsal düzendir.
Neden bugün sıkça gündeme geliyor?
Bu tartışmaların son yıllarda daha görünür hale gelmesinin nedeni, dijital teknolojilerin ekonomik ve toplumsal hayattaki merkezi rolünün giderek artmasıdır. İnsanların çalışma biçimlerinden tüketim alışkanlıklarına, bilgiye erişimlerinden siyasal katılım süreçlerine kadar birçok alan teknoloji aracılığıyla yeniden şekillenmektedir. Bugün verinin “Yeni petrol” olduğu yönünde (“Data is the new oil”) tartışmalar söz konusudur.
Teknolojik gücün tekelleşmesinin gelecekte doğuracağı sonuçlar, distopik film ve kitapları anımsatıyor bize. Bu terimin yarattığı korku, kavramla ilgili teknik soruları anlamsız hale getiriyor. Teknoloji sermayenin yerini almış veya sermayenin kendisine dönüşmüş olsun, iki durumda da önemli bir toplumsal dönüşümün gerçekleştiği açık.
Kısaca
Tekno-feodalizm, üzerinde uzlaşılmış bir gerçeklikten ziyade, çağımızdaki güç ilişkilerini anlamaya yönelik bir tartışma alanıdır. Kimilerine göre dijital çağ, kapitalizmin yeni bir evresidir; kimilerine göre ise teknoloji devlerinin hâkimiyetinde yeni bir “feodal” düzen ortaya çıkmaktadır.
Hesiodos’un Prometheus ve Pandora mitinin modern yorumuna göre, insanlık doğa üzerinde hâkimiyet kurmasını sağlayan “ateşe” kavuştuğu anda büyük bir güç elde etmiştir. Ancak mesele yalnızca bu güce sahip olmak değil, onu nasıl kullanacağıdır. Pandora’nın kutusu, insanlığın teknoloji ve bilgi aracılığıyla kazandığı kudretin beraberinde getirebileceği yıkıcı sonuçların sembolü olarak okunabilir. Bugün yapay zeka gibi alanlarda benzer bir eşikte duran insanlık için de soru, binlerce yıl sonra yine aynıdır: İnsanlık bu yeni gücü adil bir şekilde kullanabilecek midir?
