Terörizm literatüründe en çok kabul gören tanım Bruce Hoffman’a aittir. Hoffman terörizmi, siyasi bir amaca ulaşmak için şiddetin hesaplı biçimde kullanılması, sivillerde sistematik korku yaratılması ve doğrudan hedeflenenlerin ötesinde bir kitleyi etkilemeyi amaçlayan örgütlü bir eylem biçimi olarak tanımlar.[1] Bu tanım, failin kimliğine göre değişmez. Terörizm, kim tarafından işlenirse işlensin terörizmdir ve hiçbir ulusal veya dini aidiyet bu eylemleri meşrulaştırmaz.
Buna rağmen kamuoyunda terörizm tartışması, Filistin-İsrail çatışması söz konusu olduğunda neredeyse sadece Filistinli aktörlerle özdeşleştirilmektedir. Oysa aynı coğrafyada ve aynı dönemlerde, sivillere yönelik sistematik şiddeti stratejik bir araç olarak benimsemiş Yahudi/Siyonist örgütler de faaliyet göstermiştir. Bunlar arasında Hashomer (1909-1920), Lehi/Stern Çetesi (1940-1948), Gush Emunim Yeraltı Örgütü (1979-1984) ve Kach/Kahane Chai (1971-1994 ve sonrası) sayılabilir. Bu dört örgütten üçü, yani Lehi, Gush Emunim Yeraltı Örgütü ve Kach/Kahane Chai, İsrail Devleti ya da ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından resmen terör örgütü olarak sınıflandırılmıştır.[2] Söz konusu sınıflandırma, dışarıdan dayatılan bir yargı değil, ilgili devletlerin kendi hukuk sistemlerinin de kabul ettiği bir gerçekliktir.
Bu yazı söz konusu dört örgütü birbirinden bağımsız vakalar olarak değil, Siyonist hareketin güvenlik kültüründe yer eden “gerektiğinde sivillere yönelik şiddet meşrudur” anlayışının farklı tarihsel dönemlerde yeniden üretildiğinin göstergesi olarak ele almaktadır. Ehud Sprinzak, 1980’lerdeki yerleşimci yeraltı örgütünü incelediği çalışmasında, bu örgütün devlet kuruluşundan önceki Yahudi yeraltı örgütlerinin doğrudan mirasçısı olmasa da aynı “meşru şiddet” anlayışının farklı kuşaklarda yeniden ortaya çıktığını göstermiştir.[3] Anita Shapira ise Land and Power adlı klasik çalışmasında, Yishuv’un kuruluş yıllarından itibaren “güç kullanımı” söyleminin Siyonist ideolojinin merkezine nasıl yerleştiğini belgelemiştir.[4]
Hashomer (1909-1920): Siyonist Silahlı Şiddetin Kurumsal Kökeni
Hashomer, 1909’da Bar-Giora adlı gizli grubun genişletilmesiyle kurulmuş bir Yahudi silahlı örgütüdür.[5] Kurucuları Israel Shochat, Yitzhak Ben-Zvi (sonraki yıllarda İsrail’in ikinci Cumhurbaşkanı) ve Alexander Zeid, İkinci Aliyah döneminde Filistin’e gelen sosyalist-Siyonist göçmenlerdendir.[6] Örgüt kendisini “öz savunma” olarak tanımlasa da[7] kuruluş toplantısında benimsenen “Yahuda kan ve ateşle düştü, kan ve ateşle yeniden yükselecek” sloganı, örgütün kendisini bir savunma gücünden çok, silahlı bir ulusal kurtuluş projesinin öncüsü olarak gördüğünü açıkça ortaya koymaktadır.[8]
Hashomer, Arap köylerine baskınlar düzenlemiş, hayvan sürülerine el koymuş, silahlı gösteriler yapmıştır. Bu faaliyetler, dönemin Osmanlı idari kayıtlarına da yansımış, örgüt üyelerinin ruhsatsız silah taşıdığı ve izinsiz köy baskınlarına katıldığı belgelenmiştir.[9] Bu terör pratiği, Filistin’deki Yahudi-Arap çatışma döngüsünün kurumsallaşmasına doğrudan zemin hazırlamıştır.[10] Örgüt 1920’de dağıtılmış, kadroları doğrudan Haganah’a katılmıştır. Devriye sistemleri, istihbarat yöntemleri ve silahlı misilleme kültürü bu yolla kesintisiz biçimde sonraki kuşaklara, nihayetinde İsrail Savunma Kuvvetleri’ne aktarılmıştır.[11]
Hashomer’in sivil Arap topluluklarına yönelik sistematik misilleme şiddetinin sonraki on yıllardaki çatışma sarmalının doğrudan zeminini hazırladığı konusunda akademik uzlaşı vardır.[12] Hashomer, incelenen dört örgüt arasında en kalıcı kurumsal mirası bırakan örgüttür. “Gerektiğinde silahlı misilleme meşrudur” ilkesi, Hashomer’den sonra kurulan Haganah, Irgun ve Lehi’nin, nihayet devlet güvenlik aygıtının doktrinlerinde kesintisiz biçimde varlığını sürdürmüştür.
Lehi / Stern Çetesi (1940-1948): Devlet Kuruluşu Sürecinde Sistematik Terör
Lehi tam adıyla Lohamei Herut Israel (İsrail Özgürlük Savaşçıları) 1940’ta Avraham Stern’in, Irgun’un İngilizlerle geçici iş birliğini reddederek kendi hücresini kurmasıyla ortaya çıkmıştır.[13] Oxford Reference’ın “Dünya Tarihi Sözlüğü” girişi Lehi’yi doğrudan “Siyonist terör örgütü” olarak tanımlamaktadır.[14] Joseph Heller’in çalışması, örgütün “her yöntem meşrudur” ilkesini ideolojisinin merkezine yerleştirdiğini belgelemektedir.[15]
Örgütü dünya kamuoyunun gündemine taşıyan olay, Kasım 1944’te Kahire’de, İngiltere’nin Orta Doğu Bakanı Lord Moyne’a düzenlenen suikasttır. İki Lehi militanı Moyne’u evinin önünde vurarak öldürmüş, saldırganlar yakalanıp idam edilmiştir.[16] Suikastta rol oynadığı bilinen Yitzhak Shamir, 1980’lerde İsrail Başbakanlığı’na kadar yükselmiştir. Bu durum, örgütün terör geçmişinin devletin siyasi hafızasında hiçbir zaman gerçek bir hesaplaşmaya konu olmadığının açık kanıtıdır.[17] Örgütün ikinci büyük suikastı, Eylül 1948’de İsrail’in bağımsızlığını ilan etmesinden yalnızca birkaç ay sonra, Filistin’de ateşkes ve sivil koruma sağlamakla görevli Birleşmiş milletler (BM) arabulucusu Kont Folke Bernadotte’a yöneliktir. ABD Adalet Bakanlığı’na bağlı bir araştırma raporunun belgelediği üzere, her iki suikast de “taktik intikam” mantığıyla planlanmış; Moyne İngiliz gücünün sembolü, Bernadotte ise Siyonist hedeflerle bağdaşmayan bir çözüm önerisinin taşıyıcısı olduğu için hedef seçilmiştir.[18]
Lehi’nin şiddeti bu iki suikast ile sınırlı değildir. Örgüt, Mandacı dönem boyunca toplam 42 suikast gerçekleştirmiş. Bu suikastlerin yarısından fazlası “hain” ilan edilen diğer Yahudileri hedef almıştır.[19] 1948 başında Kahire-Hayfa demiryolu hattına düzenlenen bombalı saldırılarda onlarca İngiliz askeri ve Filistinli sivil hayatını kaybetmiştir.[20] Örgütün en ağır suçu ise, Nisan 1948’de Irgun ile birlikte gerçekleştirdiği Deir Yasin katliamıdır.[21] Söz konusu katliamda köyün kadın ve çocuklar dahil olmak üzere çok sayıda Filistinli sakini öldürülmüş, köy fiilen yok edilmiştir. J. Bowyer Bell’in klasik incelemesinin de gösterdiği gibi, bu katliamın amacı yalnızca askeri değildir, komşu köylerde panik ortamı oluşturarak kitlesel Filistinli göçünü tetiklemek, doğrudan hedeflenen sonuçlardan biriydi.[22] Bu bakımdan Deir Yasin, Nekbe’nin hızlanmasında doğrudan sorumluluğu olan bir terör eylemidir.
Lehi’nin devletleşme sürecine etkisi çok yönlüdür. Bir yandan İngiliz yönetimini yıpratmış, öte yandan sivillere yönelik şiddetiyle Filistin toplumunun direncini fiilen kırmıştır. Örgüt, Bernadotte suikastından sonra tasfiye edilmiş, üyelerinin bir kısmı affedilerek İsrail Savunma Kuvvetleri’ne dahil edilmiştir.[23] Bu örgüt, bahse konu dört örgüt arasında yeraltı terör örgütünden devlet kurumuna en kesintisiz personel ve doktrin aktarımına sahip olanıdır.
Gush Emunim Yeraltı Örgütü (1979-1984): Dini-Milliyetçi Yerleşimci Terörü
1974’te kurulan Gush Emunim (İnancın Bloku), işgal altındaki topraklarda dini-milliyetçi gerekçelerle yerleşim kurmayı savunan bir harekettir.[24] Hareketin içinden 1979-1984 arasında literatürde “Yeraltı Örgütü” (HaMakhteret HaYehudit) olarak anılan bir terör hücresi doğmuştur.[25] Örgütün çekirdek kadrosu yaklaşık 25-27 kişiden oluşmaktadır ve büyük bölümü Gush Emunim ile yerleşimci konseylerinde üst düzey görevler üstlenmiştir. Kurucuları arasında mühendis Menachem Livni, Yehoshua Ben-Shoshan ve Yehuda Etzion yer alıyordu.[26]
Örgütün en bilinen eylemi, 2 Haziran 1980’de Batı Şeria’daki üç Filistinli belediye başkanına yönelik koordineli araç bombası saldırılarıdır. Nablus Belediye Başkanı Bassam Shakaa her iki bacağını, Ramallah Belediye Başkanı Karim Khalaf bir ayağını kaybetmiş, El-Bire Belediye Başkanı Ibrahim Tawil’in aracına yerleştirilen bomba patlamadan önce fark edilmiştir.[27] Ehud Sprinzak’ın Wilson Center için hazırladığı araştırma raporu, bu saldırının arkasındaki dini gerekçelendirmeyi belgelemektedir. Dolayısıyla örgütün üyeleri kendilerini bir siyasi hareketin değil, dini bir kurtuluş misyonunun taşıyıcısı olarak görmektedirler.[28]
Örgütün en tehlikeli girişimi, 1983-1984’te planladığı Kubbet-üs Sahra ve Mescid-i Aksa’yı patlayıcılarla yıkma teşebbüsüdür. Bu plan, “Üçüncü Mabed”in inşası için kutsal alanın “arındırılması” gerektiği yönündeki dini-siyasi inanca dayanıyordu. Hedef, tüm İslam dünyasında büyük çaplı bir çatışmayı tetiklemek ve bu yolla bölgesel bir kriz üretmekti.[29] Filistin Araştırmaları Enstitüsü’nün dönem analizine göre, bu stratejinin arkasında böylesi bir krizin işgal altındaki Filistinli nüfusun bölgeden zorla çıkarılmasını kolaylaştıracağı hesabı yatıyordu.[30] Plan, uygulamaya geçmeden İsrail güvenlik servisleri tarafından engellenmiştir ki bu da eylemin ne denli ciddi ve gerçek bir tehdit olduğunu göstermektedir.
Örgüt üyeleri 1984’te tutuklanmıştır. Menachem Livni, Shaul Nir ve Uzi Sharbav, Hebron İslam Koleji baskınında üç Filistinli öğrencinin ölümüne yol açan saldırı ve belediye başkanlarına yönelik suikast girişimleri nedeniyle ömür boyu hapis cezasına çarptırılmıştır.[31] Ancak mahkûmlar yargılama sürecinde ciddi siyasi destek görmüş; Likud, Morasha ve Tehiya partilerinden politikacılar hapishanede sanıkları ziyaret etmiş, hahamlardan oluşan bir grup onlar adına lobi yapmıştır.[32] Cezaların büyük bölümü sonradan hafifletilmiş, üyelerin bir kısmı erken tahliye edilerek yerleşimci hareketin siyasi yapılarına geri dönmüştür. Bu, İsrail devletinin dini-milliyetçi terörle mücadelesinin ne kadar tutarsız olduğunu ve bu örgütlere ne ölçüde göz yumulduğunu göstermektedir.
Sprinzak’ın da vurguladığı gibi, 1980’e kadar çoğu İsrailli, Yahudilerin terör üretebileceğine inanmıyordu; terörizm o zamana kadar “Arap pratiği” olarak kodlanmıştı.[33] Yeraltı Örgütü vakası bu algıyı sarsmış ancak örgüt üyelerine gösterilen toplumsal hoşgörü ve cezaların hafifletilmesi, bu “meşru şiddet” anlayışının marjinalleşmek yerine belirli bir toplumsal tabana yayılmasına katkı sağlamıştır.[34]
Kach / Kahane Chai (1971-1994 ve Sonrası): Kurumsallaşmış Aşırı Sağ Terör
Kach, Amerika doğumlu haham Meir Kahane’nin 1971’de İsrail’e göçünün ardından kurduğu, “Kahanizm” adlı ırkçı-teokratik doktrine dayanan bir harekettir.[35] Bu ideoloji, Yahudi halkının “Eretz Yisrael” üzerinde mutlak egemenlik hakkına sahip olduğunu, Arapların eşit siyasi haklardan yoksun bırakılması gerektiğini ve nihai hedefin Filistinli nüfusun bölgeden zorla çıkarılması olduğunu savunuyordu.[36] Kahane’nin şiddet geçmişi ABD’de başlamıştı. 1968’de kurduğu Jewish Defense League (JDL), ABD Adalet Bakanlığı’nın 2004 Kongre ifadesinde açıkça “yasaklanmış bir terör örgütü” olarak tanımlanmıştır.
Kach, 1984’te Kahane’nin Knesset’e girmesiyle görünürlük kazanmış ancak partinin savunduğu ırkçı program nedeniyle 1988’de seçimlere katılması yasaklanmıştır.[37] Kahane’nin 1990’da New York’ta suikaste kurban gitmesinin ardından hareket, oğlu Binyamin Kahane liderliğindeki Kahane Chai koluna bölünmüştür.[38]
Örgütün en kanlı eylemi, 25 Şubat 1994’te Kach sempatizanı Baruch Goldstein’ın Hebron’daki İbrahim Camii’nde gerçekleştirdiği katliamdır. Askeri üniforma giyerek camiye giren Goldstein, sabah namazı kılan Filistinlilere ateş açmış, 29 kişiyi öldürmüş, 125 kişiyi yaralamıştır.[39] İsrailli sosyolog Baruch Kimmerling’in belirttiği gibi, bu saldırı bölgede “dini savaş” algısı yaratmıştır ve İkinci İntifada’nın köklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.[40] Katliamın ardından İsrail hükümeti hem Kach’ı hem de Kahane Chai’yi resmen terör örgütü ilan etmiştir.[41] ABD Dışişleri Bakanlığı da 1994’te bu iki örgütü terör örgütü olarak listelemiş, 1997’de bu statüyü “yabancı terör örgütü” kategorisine taşımıştır. 2022’ye kadar yürürlükte kalan mezkur tanımlama ancak o yıl kaldırılmıştır.[42]
Kach ve Kahane Chai’nin şiddeti Goldstein’ın eylemiyle sınırlı değildir. Ami Pedahzur ve Arie Perliger’in Columbia University Press tarafından yayımlanan çalışması, Kahanist ağların 1980’ler ve 1990’lar boyunca Batı Şeria yerleşimlerinde gevşek hücre yapıları, eğitim kampları ve dini okullar aracılığıyla radikal ideolojiyi yaydığını göstermektedir. Bu yapı klasik hiyerarşik terör örgütlerinden ziyade “ideolojik ağ” biçiminde işlemiştir.[43] Örgütün yasaklanmasından sonra bile Kahanist fikriyat ortadan kalkmamıştır. 2005’te Kahane Chai’ye bağlı bir asker, birliğinden firar ederek bindiği otobüste dört Filistin-İsrail vatandaşını öldürmüştür. 1995’te Başbakan Yitzhak Rabin’i öldüren Yigal Amir de Kach’ın bir kolu olan “Eyal” grubuyla bağlantılıdır.[44]
Kahanist hareketin en çarpıcı mirası, siyasi kalıcılığıdır. Hareketin eski üyeleri, Baruch Marzel, Michael Ben-Ari, Itamar Ben-Gvir gibi isimler yasaklanmış bir terör örgütü geçmişine rağmen 2020’lerde İsrail hükümetinde bakanlık düzeyine kadar yükselmiştir. Bu, Sprinzak’ın “kurumsallaşmış aşırı sağ” tezinin marjinal bir terör ideolojisinin zamanla meşru siyasi temsile dönüşebileceği önermesinin açık bir doğrulamasıdır.[45]
Karşılaştırmalı Değerlendirme: Ortak Örüntü
Bu dört örgüt yan yana konduğunda net bir örüntü ortaya çıkar. Birincisi, hepsinin meşrulaştırma dili aynı iki kavram etrafında örülmüştür: “öz savunma” ve “kutsal/ulusal misyon.” Hashomer’de göçmen yerleşimlerinin güvenliği söylemi, Lehi’de kolonyal egemenliğe karşı “koşulsuz mücadele” söylemi, Gush Emunim Yeraltı Örgütü’nde dini kurtuluş teolojisi, Kach’ta ise “Eretz Yisrael üzerinde mutlak egemenlik” doktrini bu işlevi görmüştür. İkincisi, dördü de sivilleri Filistinli belediye başkanlarını, köylüleri, cami cemaatini, BM görevlilerini doğrudan ve kasıtlı olarak hedef almış, bu yolla toplumsal düzeyde korku üretmeyi stratejik bir araç olarak kullanmıştır. Bu, Hoffman’ın tanımındaki terörizmin çekirdeğidir.[46] Üçüncüsü, hepsinde devletle ya da devlet öncesi Yishuv liderliğiyle göz yuman, sonradan affeden bir ilişki gözlemlenmektedir. Hashomer’in kadroları Haganah’a, Lehi’nin kadroları IDF’ye entegre edilmiş; Gush Emunim Yeraltı Örgütü mensuplarının cezaları hafifletilmiş; Kach’ın eski üyeleri devlet bakanlığına kadar yükselmiştir. Bu üçüncü örüntü, İsrail Devleti’nin Yahudi terörüyle mücadelesinin yapısal olarak zayıf ve seçici olduğunu göstermektedir.
Sonuç
Bu dört vaka, Siyonist hareketin tarihinin yalnızca devlet kurma ve savunma anlatısından ibaret olmadığını, sivillere yönelik planlı ve ideolojik olarak gerekçelendirilmiş şiddetin de bu tarihin bir parçası olduğunu göstermektedir. Söz konusu şiddet tesadüfi ya da marjinal bir sapma değildir. Hashomer’den Kach’a uzanan hat boyunca, sivillere yönelik şiddetin ulusal ve dinî bir amaç uğruna meşru sayılabileceği ilkesi farklı biçimlerde yeniden üretilmiştir.
Bu mirasın güncelliğini koruduğunu da belirtmek gerekir. Kahanist hareketin eski kadrolarının bugün İsrail hükümetinde üst düzey görevlerde bulunması, yerleşimci şiddetinin 2000’li yıllardan itibaren “price tag” saldırıları biçiminde yeniden görünürlük kazanması ve Gush Emunim’in ideolojik mirasının son dönemde yeniden güç toplaması, bu geçmişin kapanmış bir sayfa olmadığını ortaya koymaktadır.
KAYNAKÇA
[1] Bruce Hoffman, Inside Terrorism, rev. ed. (New York: Columbia University Press, 2006), terörizmin tanımına ilişkin giriş bölümü; ayrıca bkz. Mark Juergensmeyer, Terror in the Mind of God: The Global Rise of Religious Violence (Berkeley: University of California Press, 2000).
[2] “Kach (political party),” Wikipedia; “Jewish Underground,” Wikipedia.
[3] Ehud Sprinzak, “Fundamentalism, Terrorism, and Democracy: The Case of the Gush Emunim Underground,” Wilson Center Occasional Paper No. 4 (Washington, DC: Woodrow Wilson International Center for Scholars, 1986).
[4] Anita Shapira, Land and Power: The Zionist Resort to Force, 1881-1948 (New York: Oxford University Press, 1992).
[5] “Hashomer,” Wikipedia, erişim 2026; “Bar-Giora (organization),” Wikipedia, erişim 2026.
[6] “Yitzhak Ben-Zvi,” Wikipedia, erişim 2026.
[7] “Jewish Defense Organizations: Hashomer,” Jewish Virtual Library, erişim 2026.
[8] “Bar-Giora (organization),” Wikipedia; slogan, Shabtai Teveth’in aktarımıyla örgütün silahlı bir Yahudi devletinin kuruluşuna yönelik hedefine işaret etmektedir.
[9] “Hashomer,” Wikipedia; ayrıca Shapira, Land and Power, ilgili bölümler.
[10] Shapira, Land and Power; ayrıca Institute for Palestine Studies, “The Roots of Zionist Terrorism.”
[11] “Hashomer,” Wikipedia.
[12] Shapira, Land and Power.
[13] “Stern Gang,” Britannica; Joseph Heller, The Stern Gang: Ideology, Politics and Terror, 1940-1949 (London: Frank Cass, 1995).
[14] “Stern Gang,” A Dictionary of World History, Oxford Reference.
[15] Heller, The Stern Gang.
[16] “Stern Gang,” Britannica.
[17] Joanna Saidel, “Yitzhak Shamir: Why We Killed Lord Moyne,” The Times of Israel, 5 Temmuz 2012.
[18] U.S. Department of Justice, National Institute of Justice, “Assassination in International Politics: Lord Moyne, Count Bernadotte, and the Lehi.”
[19] Canadians for Justice and Peace in the Middle East (CJPME), “Jewish Terrorism under the British Mandate,” bilgi notu; rakamlar Heller ve Bell’in çalışmalarıyla karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.
[20] A.g.e.
[21] J. Bowyer Bell, Terror Out of Zion: Irgun Zvai Leumi, LEHI, and the Palestine Underground, 1929-1949 (New York: St. Martin’s Press, 1977).
[22] A.g.e.
[23] “Lehi (group),” Academic Kids ansiklopedisi; Heller, The Stern Gang.
[24] Ian S. Lustick, For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel (New York: Council on Foreign Relations Press, 1988).
[25] “Jewish Underground,” Wikipedia; “Jewish extremist terrorism,” Wikipedia.
[26] “Jewish Underground,” Wikipedia.
[27] A.g.e.; ayrıca Washington Report on Middle East Affairs (WRMEA) arşiv haberleri, 1998 ve 1999.
[28] Sprinzak, “Fundamentalism, Terrorism, and Democracy: The Case of the Gush Emunim Underground.”
[29] A.g.e.
[30] Institute for Palestine Studies, “Zionist Settlement Ideology and Its Ramifications for the Palestinian People.”
[31] “Jewish Underground,” Wikipedia.
[32] Nur Masalha, Expulsion of the Palestinians: The Concept of “Transfer” in Zionist Political Thought, 1882-1948 (Washington, DC: Institute for Palestine Studies, 1992), aktaran Wikipedia, “Jewish Underground.”
[33] Ehud Sprinzak, The Ascendance of Israel’s Radical Right (New York: Oxford University Press, 1991).
[34] A.g.e.
[35] “Kach (political party),” Wikipedia; Sprinzak, The Ascendance of Israel’s Radical Right.
[36] Council on Foreign Relations, “Kach, Kahane Chai (Israel, extremists).”
[37]“Kach (political party),” Wikipedia.
[38] A.g.e.
[39] “Cave of the Patriarchs Massacre,” Wikipedia; “Baruch Goldstein,” Wikipedia.
[40] “Cave of the Patriarchs Massacre,” Wikipedia, Baruch Kimmerling’in değerlendirmesine atıfla.
[41] “Kach (political party),” Wikipedia; Institute for Middle East Understanding (IMEU), “Fact Sheet: Meir Kahane & The Extremist Kahanist Movement.”
[42] Council on Foreign Relations, “Kach, Kahane Chai (Israel, extremists)”; ayrıca bkz. “Every Jew a .22 and MZ-4: The Path from Kahane to Ben-Gvir,” In These Times, 11 Ocak 2024.
[43] Ami Pedahzur ve Arie Perliger, Jewish Terrorism in Israel (New York: Columbia University Press, 2009).
[44] Council on Foreign Relations, “Kach, Kahane Chai (Israel, extremists)”; IMEU, “Fact Sheet.”
[45] Sprinzak, The Ascendance of Israel’s Radical Right; “Every Jew a .22 and MZ-4,” In These Times.
[46] Hoffman, Inside Terrorism.
*Makalelerdeki fikirler yazarına aittir ve Platform: Müslüman Dünyanın Gündeminin editoryal politikasını yansıtmayabilir.
