9–20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da düzenlenen ve 11–12 Kasım’da liderler zirvesine ev sahipliği yapan COP31’in (COP31 Türkiye, 2026) gündeminde güncellenmiş ulusal katkı beyanları, adaptasyon finansmanının üç katına çıkarılması, adil geçiş ve kırılgan ülkeler için finansmana erişimin kolaylaştırılması yer alıyor. Özellikle adil geçiş konusunun ön planda yer alması, En Az Gelişmiş Ülkeler (LDC) İklim Değişikliği Grubu tarafından dikkatle takip edilmektedir (IISD, 2026; Tatoli, 2026). Çünkü UNEP’in (2026a) Emisyon Açığı Raporu’na göre mevcut politikaların devam etmesi durumunda küresel sıcaklık artışının yüzyılın sonuna kadar yaklaşık 2,8°C’ye ulaşabileceği ve küresel ısınmanın 1,5°C ile sınırlandırılması hedefinin geçici olarak aşılması riski giderek artacağı vurgusu önemlidir. Bu durum, iklim değişikliğiyle mücadelede yalnızca emisyonların azaltılmasını değil, sorumlulukların ve maliyetlerin ülkeler arasında nasıl paylaşılacağını da önemli hale getirmektedir. Zira iklim krizine tarihsel katkıları, ekonomik kaynakları ve iklim etkileri karşısındaki kırılganlıkları ülkeler arasında farklılık göstermektedir. Bu durum, yükün nasıl paylaşılacağı sorusunu daha acil kılmaktadır.
Paris Anlaşması, iklim değişikliğiyle mücadelede hakkaniyetin ve “ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve ilgili kabiliyetler” ilkesinin, ülkelerin farklı ulusal koşulları dikkate alınarak uygulanmasını öngörmektedir (Birleşmiş Milletler, 2015, md. 2/2). Bu ilke, bütün ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadelede sorumluluğu bulunduğunu ancak bu sorumlulukların tarihsel katkılar, ekonomik kapasite ve ulusal koşullar bakımından aynı olmadığını ortaya koymaktadır. The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) 2023 Raporu’na göre, 2019 yılında kişi başına düşen sera gazı emisyonları, arazi kullanımı, arazi kullanım değişikliği ve ormancılık kaynaklı net CO₂ emisyonları hariç tutulduğunda, en az gelişmiş ülkelerde 1,7 ton, küçük ada gelişmekte olan devletlerde 4,6 ton CO₂-eşdeğeri iken küresel ortalama 6,9 tondu. Buna karşılık, dünya genelinde yaklaşık 3,3–3,6 milyar insan iklim değişikliğine karşı yüksek kırılganlığın bulunduğu koşullarda yaşamaktadır (IPCC, 2023). Bu veriler, iklim krizine katkı ile krizin etkilerine maruz kalma ve etkilerle başa çıkabilme kapasitesi arasındaki eşitsizliğe işaret etmektedir. Özellikle enerjiye erişimin sınırlı olduğu ve kalkınma ihtiyaçlarının devam ettiği ülkeler açısından temel mesele, yoksulluğun azaltılması ve enerjiye erişimin geliştirilmesi hedeflerinden vazgeçmeden düşük karbonlu kalkınmanın nasıl finanse edileceğidir. Kalkınma ihtiyaçları ile emisyon azaltımı arasındaki gerilim, iklim adaletinin temel tartışma alanlarından birini oluşturmaktadır.
İklim adaleti, iklim değişikliğinin yaşanmasında en az sorumluluğa sahip olanların, iklim değişikliğinin sonuçlarından ilk ve en fazla etkilenenler/cekler olması şeklinde tezahür eden temel bir adaletsizliği dile getirmektedir (Kaya, 2017). İklim krizinin etkileri, iklim değişikliğine karşı kırılganlığı yüksek ve uyum kapasitesi sınırlı olan gelişmekte olan ülkeler, en az gelişmiş ülkeler ve küçük ada devletlerinde daha yoğun hissedilmektedir (Kaya, 2017). Bu durum, iklim adaleti tartışmalarında “Küresel Güney” kavramını ön plana çıkarmaktadır. Kavram, yalnızca coğrafi bir ayrımı değil, küresel sistemdeki ekonomik ve siyasal eşitsizlikleri ve güç ilişkilerini ifade etmektedir.
Küresel Güney yaklaşımı, Dados ve Connell’e (2012) tarafından açıklığa kavuşturulurken kavram, kalkınma veya kültürel farklılıktan jeopolitik güç ilişkilerine odaklanmaya doğru bir geçişi işaret etmektedir. Bu çerçevede kavram, düşük gelirli ve genellikle siyasi veya kültürel olarak dışlanmış bölgeleri belirten “Üçüncü Dünya” ve “Çevre” gibi terimler ailesinin bir parçasıdır. Kavramın eşitsizlikler teması üzerine kurulması (Mahler, 2017), Küresel Güney’i değişmez bir ülke listesi olarak tanımlamak yerine, tarihsel eşitsizlikler ve küresel güç ilişkileri bağlamında değerlendirmektedir.
İklim adaletsizliği çerçevesi, belirli kurumsal müzakere grupları üzerinden ele alınabilmektedir. Bu gruplar; G77+Çin, En Az Gelişmiş Ülkeler Grubu (LDC Grubu), Küçük Ada Devletleri İttifakı (AOSIS) ve Afrika Grubudur. LDC Grubu 44 ülkeyi, AOSIS ise 39 küçük alçak kıyı ile ada ülkelerini bir araya getirmektedir (LDC Climate, 2026; UNFCCC, 2026). Bu gruplar, iklim finansmanı, uyum, kayıp ve zarar ile enerji dönüşümü gibi konularda ortak talepler geliştirebilse de üyelikleri, kalkınma öncelikleri ve müzakere çıkarları bakımından birbirlerinden farklılaşabilmektedir (İSO Yeşil Blog, 2024; UNEP, 2026b). Dolayısıyla Küresel Güney, iklim müzakerelerinde tek ve homojen bir aktör değil; kimi zaman ortak talepler etrafında birleşen, kimi zaman da farklı önceliklerle hareket eden ülkeler ve müzakere koalisyonlarından oluşan geniş bir çerçevedir.
Küresel Güney’in iklim müzakerelerindeki konumu, yükselen güçler, koalisyon ilişkileri ve kırılgan ülkelerin temsil kapasitesi olmak üzere üç boyutta değerlendirilebilir. İlk olarak Brezilya, Güney Afrika, Hindistan ve Çin’den oluşan BASIC grubu, müzakere masasında önemli bir aktör olmayı sürdürse de gündemi belirleme gücü sınırlıdır (Hurrell ve Sengupta, 2012). İkinci olarak, gelişmekte olan ülkelerin farklı koalisyonlarda yer alması Kuzey ile Güney arasında köprü kurma fırsatı yaratırken, öncelik farklılıkları nedeniyle ortak hareket etmelerini de zorlaştırmaktadır (Castro ve Klöck, 2020). Üçüncü olarak, küçük ada devletleri gibi iklim değişikliğinden orantısız biçimde etkilenen ülkeler, sınırlı ekonomik ve siyasi güçlerini ahlaki liderlik yoluyla dengelemeye çalışmaktadır (Corneloup ve Mol, 2014). Ancak bu ülkelerin müzakere kapasitesi yalnızca siyasi temsil ile sınırlı değildir. Klöck vd. (2025) göre müzakerelere etkin katılım için yaklaşık 15 delege gerekmekte, birçok ülke ise bu sayıya ulaşamamaktadır.
Bu bağlamda COP31’e başkanlık yapacak olan Türkiye’nin konumu farklıdır. UNFCCC kapsamında Ek-I ülkeleri arasında yer alan Türkiye, ev sahipliği sürecinde sanayileşmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında köprü kurabilecek bir aktör olduğunu vurgulamaktadır (New Straits Times, 2026). COP31’in iklim adaleti açısından vereceği en önemli sınavlardan biri finansmandır. UNEP’in (2025) Uyum Açığı Raporu’na göre gelişmekte olan ülkelerin 2035 yılında yıllık 310–365 milyar dolar uyum finansmanına ihtiyacı olacaktır. Buna karşılık uluslararası kamusal uyum finansmanı 2022’de 28 milyar dolarken 2023’te 26 milyar dolara gerilemiştir. Mevcut finansman, ihtiyaç duyulan tutarın oldukça altındadır. Glasgow’da belirlenen uyum finansmanını 2025’e kadar yaklaşık 40 milyar dolara çıkarma hedefi de bu açığı kapatmakta yetersiz kalmaktadır. COP30’da uyum finansmanının 2035’e kadar üç katına çıkarılması ve yıllık toplam iklim finansmanının en az 1,3 trilyon dolara ulaştırılması çağrısı yapılmıştır (UN News, 2025). Ancak bu hedeflerin bağlayıcı bir uygulama takvimine dönüşmemesi, daha önce yerine getirilmeyen taahhütler nedeniyle güven sorununu beraberinde getirmektedir (SEI, 2025). Nitekim yıllık 300 milyar dolarlık yeni kolektif finansman hedefi de gelişmekte olan ülkelerin uyum ihtiyacını karşılamak için yeterli görülmemektedir (Intellinews, 2025; UNEP, 2025).
Enerji dönüşümü de finansman adaletinden bağımsız değerlendirilemez. Küçük ada devletleri, fosil yakıt ithalatına bağımlılığın ekonomik yükünü vurgulamakta ve hızlı enerji dönüşümünün ancak yeterli finansman desteğiyle mümkün olabileceğini savunmaktadır (SEforALL, 2025). Buna karşın COP30’da fosil yakıtlardan çıkışa yönelik yeni bir yol haritasının ortaya konulamaması, iklim hedefleri ile uygulama arasındaki mesafeyi göstermektedir (Intellinews, 2025).
Küresel Güney’in kendi içinde de öncelik farklılıkları bulunmaktadır. Küçük Ada Devletleri İttifakı (AOSIS), 1,5°C hedefiyle uyumlu 2030 ve 2035 emisyon azaltım hedeflerine ve fosil yakıt bağımlılığından çıkışa öncelik verirken, En Az Gelişmiş Ülkeler (LDC) Grubu hibe ağırlıklı finansman, kolaylaştırılmış kaynak erişimi ve ticari önlemlerin gelişmekte olan ülkelere ilave yük getirmemesi üzerinde durmaktadır (IISD, 2026; Carbon Pulse, 2026; Tatoli, 2026).
COP31’in başarısı, yeni finansman vaatlerinden çok bu vaatlerin kırılgan ülkelerin yaşamında yaratacağı somut değişim üzerine kurulmalıdır. Bu çerçevede dört temel ölçüt öne çıkmaktadır. İlk olarak, iklim finansmanının erişilebilirliği izlenmelidir. Hibe ve kredi dağılımı, başvuru ve onay süreleri ile fiilen aktarılan kaynaklar düzenli olarak raporlanmalıdır. İkinci olarak, COP30’da kabul edilen uyum göstergeleri, uyum finansmanının üç katına çıkarılması hedefiyle ilişkilendirilmeli; bu hedef için açık bir başlangıç yılı ve ülkeler arasında adil katkı paylaşımı belirlenmelidir. Üçüncü olarak teknoloji transferi ve kapasite geliştirme, özellikle LDC Grubu’nun öncelikleri doğrultusunda uygulamaya dönüştürülmelidir (LDC Climate Change, 2026). Son olarak, müzakere süreçlerinde usule ilişkin eşitlik güçlendirilmelidir. Klöck vd. (2025) tarafından vurgulanan delegasyon kapasitesi sorunu dikkate alınarak kırılgan ülkelere temsil desteği sağlanmalı; küçük heyetlerin gündem oluşturma ve karar metinlerini hazırlama süreçlerine etkin katılımı güvence altına alınmalıdır.
COP Başkanı Murat Kurum’un küçük ada devletleri ile en az gelişmiş ülkeler için finansmana erişimin iyileştirilmesine yönelik vurgusu, bu açıdan önemlidir (IISD, 2026). Ancak Türkiye’nin köprü rolünün anlam kazanması, yalnızca gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında diyalog kurması değil, farklı Güney koalisyonlarının önceliklerini ortak bir uygulama gündeminde buluşturmasına bağlıdır. Hurrell ve Sengupta’nın (2012) ortaya koyduğu Kuzey–Güney güç asimetrisi ve Güney içindeki parçalanmışlık dikkate alındığında, Türkiye’nin diplomatik başarısı somut finansman ve uygulama takvimlerinin oluşturulmasına katkısıyla ölçülecektir.
COP31’in Pasifik’i merkeze alan yaklaşımı, özellikle küçük ada devletlerinin taleplerine daha fazla kurumsal alan açma potansiyeli taşımaktadır. Ancak asıl sınav, COP30’da gündeme gelen finansman ve uyum hedeflerinin Antalya’da uygulanabilir taahhütlere dönüştürülmesidir. Türkiye açısından ise ev sahipliği, kendi iklim politikalarındaki tutarlılığı güçlendirme ve en kırılgan ülkelerin önceliklerini müzakere gündemine taşıma sorumluluğunu beraberinde getirmektedir.
KAYNAKÇA
Birleşmiş Milletler. (2015). Paris anlaşması [Paris agreement]. erişim adresi: https://iklim.gov.tr/db/turkce/dokumanlar/paris-anlasmasi-13-20220808231948.pdf (erişim tarihi: 26.10.2026).
Carbon Pulse. (2026). UN LDC group calls for Article 6 funding, ambition, and cooperation in pre-COP31 declaration. erişim tarihi: https://carbon-pulse.com/547344/ (erişim tarihi: 26.10.2026).
Castro, P., & Klöck, C. (2020). Fragmentation in the climate change negotiations: Taking stock of the evolving coalition dynamics. In C. Klöck, P. Castro, F. Weiler, & L. Ø. Blaxekjær (Eds.), Coalitions in the climate change negotiations (pp. 17–34). Routledge.
COP31 Türkiye. (2026). COP31 konferans programı. erişim adresi: https://cop31.tr/tr/cop31-konferans-programi?gad_source=1&gad_campaignid=24034974230&gbraid=0AAAABEQdm26WbHmidFDNeiKn9Pnzfp4iN&gclid=Cj0KCQjwrvHWBhDKARIsABmp7h3HV-Kb1eoVVGTQtjL0gzEJ9jpQLk2evHuO1OugKQkvxjMQP1UmtiAaAuqiEALw_wcB (erişim tarihi: 24.10.2026).
Corneloup, I. A., & Mol, A. P. J. (2014). Small island developing states and international climate change negotiations: The power of moral “leadership”. International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics, 14(3), 281–297. https://doi.org/10.1007/s10784-013-9227-0
Dados, N., & Connell, R. (2012). The Global South. Contexts, 11(1), 12-13. https://doi.org/10.1177/1536504212436479
Hurrell, A., & Sengupta, S. (2012). Emerging powers, North–South relations and global climate politics. International Affairs, 88(3), 463–484. https://doi.org/10.1111/j.1468-2346.2012.01084.x
IISD. (2026). Daily report for 8 June 2026. erişim adresi: https://enb.iisd.org/bonn-climate-change-conference-sb64-sbi64-sbsta64-daily-report-8jun2026 (erişim tarihi: 24.10.2026).
Intellinews. (2025). COP30 didn’t go far enough to address the climate crisis. erişim adresi: https://www.intellinews.com/cop30-didn-t-go-far-enough-to-address-the-climes-crisis-carbon-brief-413396/ (erişim tarihi: 26.10.2026).
IPCC. (2023). Climate change 2023: Synthesis report. Contribution of working groups I, II and III to the sixth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (H. Lee & J. Romero, Eds.). IPCC. https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647
İSO Yeşil Blog. (2024). COP29 zirvesinde uyum eylemleri ve iklim finansmanı gündemde olacak. erişim adresi: https://www.isoyesilblog.com/cop29-zirvesinde-uyum-eylemleri-ve-iklim-finansmani-gundemde-olacak/ (erişim tarihi: 30.10.2026).
Kaya, Y. (2017). Paris anlaşmasını iklim adaleti perspektifinden değerlendirmek. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 14(54), 87-106.
Klöck, C., Baatz, C., & Wendler, N. (2025). Procedural justice and (in)equitable participation in climate negotiations. UCL Open: Environment, 7(1). https://journals.uclpress.co.uk/ucloe/article/id/3116/
LDC Climate Change. (2026). The 2026 Dili ministerial declaration on climate change. erişim adresi: https://www.tralac.org/documents/resources/external-relations/united-nations/7996-the-dili-ldc-group-ministerial-declaration-on-climate-change-3-september-2026.html (erişim tarihi: 26.10.2026).
LDC Climate. (2026). LDC at IPCC 65th plenary session. erişim adresi: https://www.ldc-climate.org/ (erişim tarihi: 26.10.2026).
Mahler, A. G. (2017). What/where is the Global South? In E. O’Brien (Ed.), Oxford bibliographies in literary and critical theory. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/obo/9780190221911-0055
New Straits Times. (2026). Who holds the gavel? COP31’s unusual Australia-Türkiye deal. erişim adresi: https://www.nst.com.my/amp/opinion/columnists/2026/10/1550866/who-holds-gavel-cop31s-unusual-australia-t%C3%BCrkiye-deal (erişim tarihi: 30.10.2026).
SEforALL. (2025). Small islands, big solutions: Accelerating sustainable energy transitions. erişim adresi: https://www.seforall.org/system/files/2025-03/SEforALL-SIDS-2025.pdf (erişim tarihi: 26.10.2026).
SEI. (2025). COP30 in Belém: Collective effort, constrained ambition. Stockholm Environment Institute. erişim adresi: https://www.sei.org/perspectives/cop30-collective-effort-constrained-ambition/ (erişim tarihi: 26.10.2026).
Tatoli. (2026). LDC Group reflects on SB64 outcomes as expectations for COP31 grow. erişim adresi: https://en.tatoli.tl/2026/06/23/ldc-group-reflects-on-sb64-outcomes-as-expectations-for-cop31-grow/15/ (erişim tarihi: 24.10.2026).
UN News. (2025). Belém COP30 delivers climate finance boost and a pledge to plan fossil fuel transition. erişim adresi: https://news.un.org/en/story/2025/11/1166433 (erişim adresi: 26. 10.2026).
UNEP. (2025). Adaptation gap report 2025: Running on empty. United Nations Environment Programme. erişim adresi https://www.unep.org/en/publications/report/adaptation-gap-report-2025 (erişim adresi: 26. 10.2026).
UNEP. (2026a). Emissions gap report 2026: The point of return. United Nations Environment Programme. https://unep.org/resources/emissions-gap-report (erişim adresi: 26. 10.2026).
UNEP. (2026b). About loss and damage. erişim adresi: https://www.unep.org/en/what-we-do/climate-action/loss-and-damage/about-loss-and-damage (erişim tarihi: 30.10.2026).
*Makaledeki fikirler yazarına aittir ve Platform: Müslüman Dünyanın Gündeminin editoryal politikasını yansıtmayabilir.
