Sosyal medya akışlarındaki bilgi kirliliği, komplo teorileri, sahte bilimsel araştırmaları ve dezenformasyon kampanyaları “Agnotoloji” kavramı altında akademik dünyada ve entelektüel tartışmalarda yer almaya başladı. Özellikle bilgiye erişimin bu kadar kolay olduğu, ancak gerçeğin hiç olmadığı kadar flulaştığı bugünlerde bilgi çağının bir paradoksa girdiği görülüyor.
Agnotoloji nedir?
Agnotoloji; cehaletin, bilgisizliğin veya şüphenin kendiliğinden oluşan doğal bir durum olmadığını, aksine belirli güç odakları tarafından kasıtlı olarak imal edildiğini ve yayıldığını savunan “bilgisizlik bilimi”dir. Kelime; Yunanca agnosis (bilgisizlik) ve ontoloji (varlık felsefesi) kelimelerinin birleşiminden türetilmiştir. Bilginin sansürlenmesinden ziyade, aşırı miktarda sahte veri, manipülatif araştırma ve çelişkili argüman sürülerek toplumun kafasının karıştırılmasını inceler. Bir taraf kendi çıkarını korumak için medyayı, bazı bilim insanlarını ve vatandaşları fonlarken; diğer taraf, yani kitleler neye inanacağını şaşırarak pasifleşir.
Sadece basit bir yalan veya dezenformasyon mu?
Kesinlikle hayır. Agnotoloji, jeopolitikte ve serbest piyasada çok güçlü bir algı ve risk yönetimi aracıdır. Güç odakları için bir gerçeği tamamen gizlemek veya yasaklamak artık imkansızdır ve bu durum ciddi siyasi/hukuki riskler doğurur. Bunun yerine gerçeğin yanına yüzlerce sahte “alternatif gerçek” koymak, kurumlara konfor sağlar. Böylece istedikleri zaman inkara başvururlar.
Agnotolojinin en ünlü örneği tütün endüstrisidir. 1950’lerden itibaren tütün şirketleri, sigara içmenin kansere neden olduğuna dair kanıtlarla yüzleşti. Bunun üzerine kendi araştırmacılarını finanse ettiler ve sözde bilimsel tartışmaları geniş çapta duyurdular. Bir tütün şirketi, “Şüphe bizim ürünümüzdür” sözüyle sigara içme ile kanser arasındaki bağlantının kanıtlanmamış olduğu algısını yaratmaya çalıştı.
Neden bugün sıkça gündeme geliyor?
Agnotolojinin bugün yeniden ve çok daha yıkıcı biçimde gündemde olmasının sebebi, bilgi çağının bir “cehalet endüstrisine” dönüşmüş olmasıdır.
Büyük güçlerin ve algı mühendislerinin nüfuz mücadeleleri artık sadece sansürle değil; tıklama tuzaklarında ve sosyal medyanın manipülatif ortamında algoritmalar sayesinde yürütülüyor. Yapay zekanın saniyeler içinde sahte içerik (deepfake) üretme hızı, trol orduları ve post-truth (gerçek sonrası) çağın dinamikleri devreye girdiğinde cehalet üretimi hiç olmadığı kadar sistematik bir hal aldı. Bugün birçok konudaki yoğun şüphenin arkasında lobilerin algoritma mühendisliği bulunuyor.
Kısaca
Bilgi çağının en yoğun olduğu dönemde bilginin zıttına dönüşmesi olgusu, “Cehalet üretimi” (Manufacturing Ignorance) kavramı altında incelenir. Bilgi çağında şirketler ve lobiler, bilgi kirliliği yaratarak veya aşırı veri üreterek statükoyu korumayı ve kar elde etmeyi hedefler. Böylece, dezenformasyon yoluyla cehaletin üretildiği ve araçsallaştırıldığı bir ortam ortaya çıkar.
