Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçlarını işleyen bireyleri yargılamak amacıyla 1998’de kabul edilen Roma Statüsü ile kurulan, merkezi Lahey’de bulunan bağımsız bir uluslararası yargı organıdır. Bugün Roma Statüsü’ne taraf 125 ülke bulunmaktadır.
Son dönemde UCM Başsavcısı Karim Khan’ın görevden uzaklaştırılması, uluslararası kamuoyunda tartışmaları yeniden alevlendirdi. Khan, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ve dönemin Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında yakalama emri çıkarılması talebiyle Ön Yargılama Dairesi’ne başvurmuş; Daire de sunulan delilleri makul bularak bu kararı onaylamıştı. Ancak tam da bu kritik hamlenin ardından Khan’ın görevden uzaklaştırılması, sürecin ardındaki hukuki ve siyasi dinamiklere dair ciddi soru işaretlerini beraberinde getirdi.
Devletleri Değil, Bireyleri Yargılar
UCM’yi anlamak için önce ne olmadığını netleştirmek gerekiyor. Mahkeme, genelde BM’nin ana organlarından biri olan Uluslararası Adalet Divanı (UAD) ile karıştırılır. Ancak UAD devletler arasındaki uyuşmazlıklara bakarken, UCM doğrudan bireyleri yargılar.
Roma Statüsü ile kurulan mahkemenin yetki alanı dört ana suçla sınırlıdır: Soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu.
Mahkemenin temel çalışma kuralı ise “tamamlayıcılıktır”. UCM, ülkelerin kendi yargı sisteminin yerine geçmez. Sadece ilgili devlet bu suçları kendi içinde yargılamakta isteksiz kaldığında veya iç yargı mekanizması çöktüğünde son çare olarak devreye girer.
UCM’ye Yaptırım Kararları
Tüm bu jeopolitik fırtınanın ortasında, Netanyahu ve Hamas liderleri hakkında yakalama talebi sunarak dikkati üzerine çeken Başsavcı Karim Khan’ın yaşadığı süreç dikkat çekti.
Khan hakkında ortaya atılan görevi kötüye kullanma iddiaları kurumun iç işleyişindeki çatlakları dışarı saçtı. Khan’ın görevden alınması mahkemenin zaten hassas olan tarafsızlık ve güvenilirlik imajına ağır bir darbe vurdu. Sürecin kritik davaların siyasi baskılarla gölgelenmesi olduğu, ABD’li yetkililerin açıklamalarında ve daha önceden UCM görevlilerine karşı alınan yaptırım kararlarında görülmektedir.
Khan’ın görevden alınması, mahkemenin ABD yönetimiyle yaşadığı gerilimin zirveye tırmandığı bir dönemdeydi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Netanyahu dâhil İsrailli yetkililer hakkındaki yakalama kararları ve ABD personelinin Afganistan’daki eylemlerine yönelik yürütülen soruşturmalar neticesinde UCM’yi “ABD egemenliğine yönelik doğrudan bir tehdit” olarak nitelendirerek mahkemeye karşı kapsamlı bir mücadele başlatıldığını duyurmuştu. Rubio; üye ülkeleri Roma Statüsü’nden çekilmeye zorlamak, mahkemeyle iş birliği yapan kuruluşlara yaptırım uygulamak ve UCM çalışanlarının ABD’ye girişini engellemek gibi sert adımların atılacağını belirtmişti. Ayrıca, ABD’nin güvenlik şemsiyesinden yararlanan müttefik ülkelere, mahkemenin ABD vatandaşları üzerindeki yargı yetkisini tanımamaları yönünde baskı yapılacağını söylemişti. Bu açıklamaların ardından, Khan ve 12 UCM görevlisi yaptırım listesine alındı.
Ülkesellik ilkesi gereği, ABD’nin Roma Statüsü’ne taraf olmaması, vatandaşlarının bu yargı sürecinden tamamen muaf olduğu anlamına gelmiyor. Söz konusu suçların UCM üyesi bir ülkenin sınırları içinde işlenmesi, mahkemenin yargı yetkisinin doğması için yeterli bir başlangıç noktası olarak görülüyor.
UCM Küresel Adaleti Ne Ölçüde Sağlıyor?
ABD, Çin, Rusya ve İsrail gibi küresel ve bölgesel güçlerin taraf bile olmadığı bir yapının ne kadar “evrensel” olabileceği her zaman tartışma konusuydu. UCM, uzun yıllar boyunca sadece Afrika’daki devrik liderleri ve savaş ağalarını yargıladığı gerekçesiyle “Batı merkezli seçici adalet” üretmekle eleştirildi.
Gazze kararları bu algıyı kırma potansiyeli taşısa da; icra yetkisinden yoksun yapısı, taraf ülkelerin çifte standardı ve içeride yaşanan skandallar UCM’yi büyük bir krizin ortasında bırakıyor. Kağıt üzerinde küresel vicdanın temsilcisi olarak tasarlanan mahkeme, pratikte ne yazık ki sadece büyük güçlerin izin verdiği sınırlar dahilinde adalet dağıtabilen bir yapı görüntüsünden kurtulamıyor.
